System ETS – jak działa europejski handel emisjami CO2?

Europejski system handlu emisjami CO2 to kluczowy mechanizm unijnej polityki klimatycznej, mający na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych i przyspieszenie transformacji energetycznej. Dla przedsiębiorstw energetycznych, przemysłowych i transportowych to nie tylko narzędzie regulacyjne, ale także istotny czynnik kosztowy wpływający na ceny energii i konkurencyjność gospodarki. Zrozumienie zasad działania tego systemu pozwala lepiej ocenić jego znaczenie dla przyszłości rynku energii w Polsce i Europie.

Jak działa system ETS?

Europejski system ETS (EU Emissions Trading System) został uruchomiony w 2005 roku jako pierwszy na świecie rynek handlu uprawnieniami do emisji dwutlenku węgla. Jego podstawowa zasada jest prosta: ustala się całkowity limit emisji (tzw. cap) dla określonych sektorów, a następnie przedsiębiorstwa otrzymują lub kupują uprawnienia (allowances), które mogą wykorzystywać lub sprzedawać. Każde uprawnienie odpowiada jednej tonie CO2, którą można wyemitować do atmosfery.

Mechanizm ten łączy w sobie bodźce ekonomiczne i środowiskowe. Firmy, które zainwestują w technologie niskoemisyjne i ograniczą emisje, mogą sprzedać niewykorzystane uprawnienia z zyskiem. Natomiast podmioty o wysokiej emisji muszą kupować dodatkowe pozwolenia, co zwiększa ich koszty operacyjne. W efekcie system ETS tworzy finansową motywację do redukcji emisji tam, gdzie jest to najbardziej opłacalne.

Etapy rozwoju systemu ETS

Od momentu uruchomienia system był wielokrotnie reformowany. Obecnie obowiązuje jego czwarta faza (2021–2030), w której wprowadzono szereg zmian mających na celu zaostrzenie limitów i stabilizację rynku. Wśród kluczowych rozwiązań znalazły się:

• Mechanizm Rezerwy Stabilności Rynkowej (MSR) – ograniczający nadpodaż uprawnień na rynku;
• Szybsze tempo redukcji limitu emisji (Linear Reduction Factor) – wynoszące obecnie 4,3% rocznie, a po 2028 r. wzrastające do 4,4%;
• Stopniowe włączanie nowych sektorów, takich jak żegluga morska czy transport lotniczy;
• Wygaszanie bezpłatnych uprawnień dla energochłonnych branż w miarę wdrażania mechanizmu granicznego podatku węglowego (CBAM).

Te zmiany mają zapewnić, że unijny system handlu emisjami CO2 przyczyni się do osiągnięcia celu klimatycznego: redukcji emisji o 55% do 2030 roku względem poziomu z 1990 roku.

Opłaty za emisje CO2 – jak wpływają na ceny energii?

Jednym z najważniejszych skutków działania ETS są opłaty za emisje CO2, które bezpośrednio przekładają się na koszty produkcji energii w elektrowniach węglowych i gazowych. Ceny uprawnień, notowane na europejskiej giełdzie EEX, w ostatnich latach znacząco wzrosły – z kilku euro w pierwszej dekadzie systemu do nawet ponad 90 euro za tonę w 2022 roku.

Wzrost tych kosztów spowodował, że emisje stały się realnym czynnikiem ekonomicznym, który wpływa na decyzje inwestycyjne przedsiębiorstw. Dla energetyki konwencjonalnej oznacza to spadek rentowności, natomiast dla odnawialnych źródeł energii – wzrost konkurencyjności. W praktyce koszt emisji wliczany jest w cenę hurtową energii elektrycznej, dlatego rosnące ceny uprawnień wpływają również pośrednio na rachunki odbiorców końcowych.

Wpływ na polski rynek energii

Polska, której miks energetyczny wciąż opiera się w dużej mierze na węglu, szczególnie odczuwa konsekwencje rosnących kosztów emisji. Każda megawatogodzina energii wyprodukowana z węgla brunatnego lub kamiennego generuje znaczące opłaty za emisje CO2, co podnosi koszty produkcji i zmniejsza konkurencyjność krajowych wytwórców. Jednocześnie dochody z aukcji uprawnień zasilały budżet państwa – w 2023 roku przekroczyły 30 mld zł – i mogą być wykorzystane na finansowanie transformacji energetycznej oraz inwestycji w OZE.

Handel emisjami w Unii – instrument transformacji energetycznej

Europejski handel emisjami w Unii stanowi centralny element pakietu „Fit for 55” i unijnej strategii neutralności klimatycznej do 2050 roku. System obejmuje około 10 tysięcy instalacji w 30 krajach, odpowiadających za ok. 40% całkowitych emisji Unii Europejskiej. Z czasem ETS zostanie rozszerzony na kolejne sektory, w tym budynki i transport drogowy (tzw. ETS2), co ma zwiększyć efektywność systemu i objąć nim większą część gospodarki.

Handel emisjami w Unii nie tylko ogranicza emisje, ale również generuje środki finansowe na inwestycje w technologie niskoemisyjne. Państwa członkowskie zobowiązane są przeznaczać co najmniej połowę dochodów z aukcji uprawnień na działania proklimatyczne. Środki te wspierają m.in. rozwój fotowoltaiki, energetyki wiatrowej, modernizację sieci elektroenergetycznych czy poprawę efektywności energetycznej budynków.

Wyzwania i przyszłość ETS

Choć skuteczność ETS jest powszechnie uznawana, system stoi przed szeregiem wyzwań. Należą do nich:

• Wysoka zmienność cen uprawnień, utrudniająca planowanie inwestycji;
• Ryzyko ucieczki emisji (carbon leakage), czyli przenoszenia produkcji poza UE do krajów o mniej restrykcyjnych regulacjach;
• Nierówne obciążenia między krajami członkowskimi, wynikające z różnic w strukturze miksu energetycznego;
• Potrzeba społecznej akceptacji dla rozszerzenia ETS na nowe sektory, szczególnie transport i budownictwo.

W odpowiedzi na te wyzwania Komisja Europejska wprowadza dodatkowe mechanizmy, takie jak CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), który ma wyrównywać warunki konkurencji, oraz fundusze kompensacyjne wspierające regiony najbardziej narażone na koszty transformacji.

Znaczenie ETS dla przyszłości polskiej energetyki

Dla Polski system ETS jest zarówno wyzwaniem, jak i szansą. Z jednej strony generuje wysokie koszty dla energetyki opartej na węglu, z drugiej – stwarza bodźce do inwestowania w odnawialne źródła energii, magazyny energii i technologie niskoemisyjne. Przejście na czystszą energetykę to nie tylko wymóg regulacyjny, ale także warunek utrzymania konkurencyjności gospodarki w długim okresie.

W perspektywie najbliższych lat kluczowe znaczenie będzie miało wykorzystanie środków z aukcji ETS na finansowanie modernizacji sektora elektroenergetycznego, rozwój sieci przesyłowych i wsparcie inwestycji w OZE. Im szybciej Polska ograniczy emisje, tym mniejsze będzie ryzyko kosztów związanych z opłatami za emisje CO2 i koniecznością zakupu uprawnień na rynku.

Europejski system handlu emisjami CO2 pozostanie jednym z najważniejszych narzędzi polityki klimatycznej UE. Jego skuteczność zależy jednak od skoordynowanych działań państw członkowskich, stabilnych ram regulacyjnych i konsekwentnego inwestowania w technologie niskoemisyjne. To właśnie one zdecydują, czy transformacja energetyczna będzie przebiegać w sposób sprawiedliwy, efektywny i konkurencyjny dla europejskiej gospodarki.